Verslag januari '12

  1. Home
  2. /Kenniscafé
  3. /Het KennisCafé in 2012
  4. /Verslag januari '12

Ouder worden, hoe werkt dat?

"In toekomst hebben twee tot drie van de vijf mensen Alzheimer"

Tekst: Thijs Wartenbergh

Het leven is een dodelijke ziekte en seksueel overdraagbaar. Veroudering is net porno. Je kunt muizen heel makkelijk Alzheimer bezorgen. Over enige jaren lijden twee tot drie van de vijf ouderen aan een vorm van dementie. Buurtzorg is een voorbeeld hoe hulp aan ouderen georganiseerd moet worden.

Aan deze opmerkingen is meteen duidelijk over welke doelgroep afgelopen donderdag, 26 januari, tijdens Kenniscafé Almere in de nieuwe bibliotheek werd gesproken: ouderen. Wat gebeurt er met ons lichaam als je een bepaalde leeftijd bereikt, zeg, 50 jaar? Hoe komt het dat geheugen en leervermogen achteruit gaan en hoe kan de zorg aan ouderen verbeterd worden? Ofwel: ‘Ouder worden, hoe doe je dat?’.

Om over dit soort aspecten te discussiëren had gespreksleider Peter van Schooten drie deskundigen naar Almere gehaald: David van Bodegom, universitair docent aan de ‘Leyden Academy on vitality and aging’ van het Leids Universitair Medisch Centrum, neurobioloog Ronald van Kesteren, universitair docent aan de Vrije Universiteit en Carolien Smits, lector ‘Innovatie in de ouderenzorg’ aan de Hogeschool Windesheim.

Telomeren
Veroudering is bijna een sexy onderwerp in onze maatschappij. Er wordt veel over gesproken. Daarop zei de eerste spreker, David van Bodegom, direct dat ‘veroudering net porno is’. De aanwezigen konden zich daarbij niet zo veel voorstellen. Het was overigens niet iets wat hij zelf bedacht had. Hij gaf aan dat telomeren een belangrijke rol spelen bij veroudering.

Deze telomeren worden bij elke celdeling iets korter. Een telomeer is een stukje DNA aan het uiteinde van een chromosoom. Bij iedere celdeling wordt de telomeer een stukje korter. Een telomeer kun je vergelijken met het stukje plastic aan het uiteinde van een schoenveter. Deze slijt bij gebruik. De telomeer beschermt het DNA, zoals het stukje plastic de schoenveter beschermt. Als de telomeer te kort wordt gaat het DNA van de chromosoom schade oplopen zoals de veter gaat rafelen als het 'plastic' slijt. De cel kan zich niet meer  delen, wordt oud  en gaat dood. Menselijke cellen bereiken dit stadium na zo’n vijftig, zestig delingen. Van Bodegom: “Als de telomeerlengte behouden zou blijven, kan de cel zich blijven delen en eeuwig leven. Alleen geslachtscellen en kankercellen hebben telomeren die niet korter worden.”

Oma heeft invloed op aantal kinderen
Van Bodegom vertelde ook over een onderzoek dat hij in Ghana had uitgevoerd. Hij is namelijk geïnteresseerd in de evolutionaire basis van veroudering en onze levensverwachting. Waarom worden sommige diersoorten 2 jaar oud en anderen 80 jaar? Hij onderzocht in het Afrikaanse land de zogenaamde grootmoederhypothese: de lange levensduur wordt evolutionair verklaard doordat grootmoeders voor een betere overleving van de kleinkinderen zorgen.

Het bleek, constateerde hij, dat het voor kleinkinderen in deze samenleving niet uitmaakte of grootmoeders bij de kleinkinderen in de buurt woonde of niet. Een alternatieve verklaring vond hij in de polygame familiestructuur van het onderzoeksgebied. Hierdoor verwekten mannen nog op hoge leeftijd kinderen bij hun vaak jeugdige echtgenotes en was het voor mannen evolutionair wel voordelig om oud te worden. Zo konden ze immers meer nakomelingen verwekken. Conclusie van Van Bodegom: voor de evolutionaire verklaring van onze lange postreproductieve levensduur zijn oude mannen belangrijker dan oude vrouwen.

Hoogleraar empirische sociologie, Pearl Dijkstra, stelde vorige week overigens tijdens haar oratie dat bij ons een grootmoeder invloed heeft op het kindertal van hun kinderen. Ze ondersteunen hun kinderen met praktische en financiële hulp en springen bij in geval van scheiding.

Hersencellen
Neurobioloog Ronald van Kesteren gaf aan dat hersencellen niet vervangen worden, dit in tegenstelling tot andere cellen die zich delen en vernieuwen. Door dat uitblijven van vervanging neemt, naarmate we ouder worden, de capaciteit van de hersenen af wat betreft de snelheid van leren, begrijpen, toepassen en onthouden. “Dat is enigszins tegen te gaan als er een soort isolatie, vet, aanwezig is in de hersenen. Je zou vetten in het eten kunnen opnemen, maar dat is in feite cholesterol. Dat is uiteraard niet aan te bevelen. Dan krijgen we problemen met het dichtslibben van aderen. Je hersenen fit houden, puzzelen, en in beweging blijven, helpt enigszins bij het ouder worden.”

Hij had het verder vooral over muizen. Dat wil zeggen: muizen hebben geen Alzheimer, maar om te zien of er middelen kunnen worden ontdekt die helpen om Alzheimer terug te dringen, c.q. te voorkomen, zijn stamcellen in de embryo van een muis ingebracht. Vermoed wordt dat bij mensen eiwit, dat tot klonten aangroeit in de hersenen, de oorzaak is van dementie. Alzheimer is de meest voorkomende vorm ervan.

Van Kesteren: “We zagen de vorming van eiwit bij muizen versneld toenemen. Het is nu ons streven, samen met anderen, om te komen tot medicijnen die Alzheimer kunnen voorkomen.”

Babyboomers
In de toekomst verzorgen ouderen andere ouderen, meende Carolien Smits. “Zo’n vreemd idee is dat niet. We doen dat nu al vaak, via mantelzorg onder andere.” Het zorgpotentieel blijft groot de komende jaren. Onder meer omdat de babyboomers over vijf tot tien jaar ouder zijn dan 70 jaar. “In vergelijking met Duitsland en Japan valt de vergrijzing bij ons nog mee. Daar is meer sprake van veroudering. In Duitsland is men, ondanks de vele ouderen, niet ontaard. Ik zie de toekomst daarom bij ons met vertrouwen tegemoet.”

Momenteel zijn de geluiden niet dolenthousiast, zacht uitgedrukt, over de zorg voor onze ouderen. “Terecht, je mag daar hoge eisen aan stellen”, aldus Smits. “De huidige generatie accepteert hun behandeling gelaten. De komende ouderen, de babyboomers, accepteren het niet dat er, zoals nu, gewerkt wordt met een stopwatch in de hand. Die zijn veel kritischer en mondiger.”

Je ziet al wat veranderingen, gaf ze aan. “Vroeger overkwam het je, dat ouder worden. Nu willen we dat ouderen actief zijn, nog midden in de maatschappij staan, de regie over hun leven houden. Of de ouderen nu gezonder leven is echter zeer de vraag. Ze bewegen weinig, eten en drinken teveel. Gezond leven zie ik bijna als een maatschappelijke plicht. Zo kunnen echtparen langer voor elkaar blijven zorgen.”

Een uitdaging voor de ouderenzorg is, zei Smits, meer afwisselende woningen voor ze bieden. “De keerzijde is dat de goed bemiddelde mensen daarvan kunnen profiteren. Hoger opgeleiden leven toch al langer dan lager opgeleiden, terwijl de laatste groep ook nog eens eerder begint te sukkelen met allerlei kwaaltjes. Er is dus een kloof tussen die twee groepen: die kloof moet kleiner worden.”

Ze houdt zich bezig met innovatie. Dat is er op het gebied van ict, robots, elektronische patiëntendossiers. Buurtzorg is verder een voorbeeld voor een gerichte ouderenzorg. “Ik hoor wel eens, vanavond ook weer, dat dementie enorm zal toenemen. Ik geloof daar niet zo in. We moeten dan wel gezond eten, bewegen en voor elkaar zorgen. Dan zal het wel meevallen.”