Verslag november '11

  1. Home
  2. /Kenniscafé
  3. /Het KennisCafé in 2011
  4. /Verslag november '11

Een geheim bewaren kan mooi zijn; een leugen evenzeer

"Sommige geheimen moet je met iemand delen, anders is het geen geheim"

Tekst: Thijs Wartenbergh

 

Een geheim dat je met niemand deelt is eigenlijk geen geheim. Aan een geheim bewaren zit een bepaalde schoonheid. Sommige geheimen gaan mee het graf in. Je hebt er vaak een dagtaak aan om je geheim in stand te houden. Er bestaat een hiërarchie in het liegen. Een leugen kan soms mooi zijn, zoals ouders die hun kinderen vertellen dat Sinterklaas bestaat.

Het waren enkele opmerkingen die donderdag 24 november waren te horen in Kenniscafé Almere, met als standplaats het nieuwscafé van denieuwebibliotheek. Daar werd door drie sprekers, onder leiding van gespreksleider Peter van Schooten, het onderwerp ‘Geheimen’ onder de loep genomen. Deze sprekers waren dr. Andreas Wismeijer, universitair docent aan de Universiteit van Tilburg en medeauteur van het boek ‘Geheimen, de psychologie van wat we niet vertellen’, emeritus hoogleraar medische antropologie Sjaak van der Geest (UvA) en dr. Lukas Koning (UvA), die gepromoveerd is op het onderwerp ‘liegen’.

Waarom houdt iemand, groot of klein, iets verborgen voor de buitenwereld, was de eerste vraag aan Wismeijer. “Iemand vertelt iets niet omdat hij bang is voor de negatieve gevolgen wanneer hij iets openbaar maakt”, gaf hij aan. Schaamte, een gevoel van schuld en de angst buitengesloten te worden uit een bepaalde groep spelen eveneens een rol. Op de site geheimenvan.nl kunnen mensen anoniem uiten wat ze anders, normaal gesproken, voor zich zouden houden. Daar wordt veel gebruik van gemaakt. De site telt 1500 à 2000 bezoekers per dag.

Overschatten
Soms overschat de geheimhouder de impact en de grootte van zijn mysterie. “Door het jaren voor zich te houden en door er steeds mee bezig te zijn, heeft hij alles groter gemaakt dan het in werkelijk is”, aldus Wismeijer. “Als hij eenmaal verteld heeft waar het over gaat, wordt er soms nauwelijks op gereageerd.” Ofwel, door er altijd mee bezig te zijn, kan een geheim een obsessie worden, zoals bij Marc-Marie Huijbregts. Diens doen en laten werd de hele dag bepaald door het feit dat niemand mocht ontdekken dat hij kaal was. Dat werd zo erg dat Huijbregts later zou verklaren: ‘Ik had geen geheim, het geheim had mij.'

Hoe houd je iets geheim, was een andere vraag aan Wismeijer. Daar zijn verschillende methoden voor. “Door te liegen, situaties te vermijden, een schimmenspel op te voeren, te manipuleren, vooruit te denken wat je moet gaan zeggen als er iets over het onderwerp gesuggereerd wordt en bluffen, door er overheen te praten. Dat is intensief en kan een dagtaak worden.”

Soms is het legitiem een geheim voor je te houden, meent Wismeijer. Je kunt een ander kwetsen door erover te beginnen. Hij heeft een onderzoek gedaan naar mensen die hun goedbewaarde feit hebben opgebiecht. Dat betekende in veel gevallen een verwoesting van de relatie. Over enige tijd gaat hij opnieuw naar die personen toe om te zien hoe het ze nu vergaat.

Ghana
Van der Geest bleek zelf ook een geheim te hebben: hij had destijds een onderzoek naar een dorpsgemeenschap in Ghana gedaan en dat weergegeven in een proefschrift en het ook uitgegeven onder de titel ‘Achter de coulissen’, onder het pseudoniem Wolf Bleek. Die naam was zo’n goed bewaard gegeven dat veel collega’s op zijn promotiefeest niet kwamen opdagen: wie was in hemelsnaam Wolf Bleek? Van der Geest dus. De mistvorming rondom zijn ware identiteit werd ingegeven door zijn wil dat de aan hem toevertrouwde mededelingen niet konden worden teruggeleid tot de personen in kwestie.

Hij was, met tussenpozen, twee, drie jaar in een Ghanees dorp geweest om te zien hoe een volk daar omging met het achterhouden van feiten. “Ik ging zo ver met de bescherming van de personen dat ik zelfs geen naam noemde. Ook niet die van het dorp. Dat werd door de betrokkenen nogal als teleurstellend ervaren. Terugkijkend zeg ik dat ik daarin iets te ver ben gegaan. Dat zou ik later niet nog een keer zo hebben aangepakt. Ik wilde simpelweg geheimen in een antropologisch perspectief plaatsen”, aldus Van der Geest.

Volgens hem kan een geheim iets moois hebben. “Dat boeit mij het meest. Bijvoorbeeld als je iemand dat raadsel toevertrouwt. Ik vind dat je een mooi geheim met iemand moet delen. Je laat die persoon merken dat je ‘m vertrouwt, dat hij of zij het waard is om een geheim mee te delen. Het is veilig daar. Je maakt die persoon tot vriend.” Hij ging verder door op die schoonheid. “Veel is mooi, zolang het niet geopenbaard wordt. Het geeft een bepaalde spanning. Als het ontdekt wordt is die spanning weg. Een grap moet je eigenlijk ook niet uitleggen. En zeker een goocheltruc niet.”

Dagelijkse leugen
Veel mensen liegen, liet Lukas Koning weten. “Dagelijks eigenlijk. Wat is liegen? Iemand iets laten geloven waarvan jij weet dat het niet waar is. Je creëert een andere werkelijkheid.” Liegen is in feite onderhandelen, vulde hij aan. Dat bleek uit een onderzoek onder diverse proefpersonen die in een laboratoriumachtige omgeving werden gezet en daarbij diverse onderhandelingssituaties kregen voorgeschoteld. Vervolgens werd bekeken of ze bereid waren te liegen om zoveel mogelijk geld te verkrijgen. Dat waren ze.

Uit de gedane voorstellen werd duidelijk dat mensen over het algemeen geneigd zijn te liegen over geld als ze eenmaal met de rug tegen de muur staan. Ofwel: als er een bepaalde vorm van afhankelijkheid is. Niet de waarheid vertellen kwam ook voor als er een hogere opbrengst behaald moest worden. Ook kon geconcludeerd worden dat als je ambities hebt, maar niet de middelen dat je dan ook snel een leugen vertelt.

Koning gaf vervolgens een simpel voorbeeld: een winkelier moet je niet vragen of een bepaald product goed voldoet. “Hij is afhankelijk van jou. Hij zal niet de hele waarheid vertellen. Ga liever naar iemand toe die dat artikel al heeft. Die heeft er inmiddels enige ervaring mee opgedaan. Politici spelen eveneens met de waarheid. Zij zijn afhankelijk van onze stem.”

De ene keer wordt liegen je zwaar aangerekend, een andere keer wordt het door de vingers gezien. Het hangt van de omstandigheden af. Er is een hiërarchie in liegen, aldus Koning. “Je hebt het niet geven van informatie en het verdraaien van feiten. Soms gaat het om het omzeilen van de waarheid.” En dan hebben we natuurlijk, in deze Sinterklaastijd, een door onze cultuur en traditie gevormde leugen: kinderen vertellen dat Sinterklaas bestaat. “Die leugen heeft een bepaalde schoonheid. Een leugen kan soms mooi zijn”.

Het eerstvolgende Kenniscafé staat voor donderdag 26 januari 2012 op het programma. Het onderwerp is dan 'De waarde van ouderdom'.

Catalogus

In de catalogus van de Plusbibliotheken vindt u een enorme collectie (populair) wetenschappelijke boeken en artikelen.

U kunt gevonden media zelf aanvragen en afhalen in uw eigen bibliotheek.

Volg het Kenniscafé op