Verslag november '14

  1. Home
  2. /Kenniscafé
  3. /Het Kenniscafé in 2014
  4. /Verslag november '14

KennisCafé over slaap

"Van slecht slapen word je dik"
"Of je nou Almeerder bent, muis of olifant. De biologische klok is even groot"
"Mensen die lijden aan narcolepsie vallen letterlijk om van het lachen"

Connie Franssen

Slaap is een pitstop voor je lijf
Goed slapen is net zo vanzelfsprekend als ademhalen, dat realiseer je je pas als je niet goed slaapt. Je functioneert overdag slechter, bent chagrijnig en kunt je niet goed concentreren. De een slaapt goed, de ander helemaal niet. De een heeft acht uur slaap nodig, de ander kan toe met vijf uur. Hoe komt dat? En wat is slaap eigenlijk?

‘Slaap is een rusttoestand van de hersenen,’ legt slaapneuroloog Arthur Kurvers van het Amsterdams Slaapcentrum uit. ‘Het bewustzijn wordt verlaagd, de stofwisseling wordt anders.’

Tijdens onze slaap maken we verschillende stadia door: dommelen, lichte slaap, diepe slaap, REM of droomslaap. Die hele cyclus herhaalt zich vier tot zes keer per nacht. Tijdens de slaap gebeurt er ook iets met de stofwisseling. Er komen bijvoorbeeld groeihormonen vrij, kinderen die niet goed slapen kunnen last van groeistoornissen krijgen. Ook de vetstofwisseling verandert als je slaapt en als je niet goed slaapt, raakt dat uit balans. Mensen die slecht slapen, lopen dus de kans sneller dik te worden. De slaap is eigenlijk een pitstop waarin de hele machinerie van je lijf weer even goed afgesteld wordt. Bovendien worden tijdens de REM slaap vaardigheden opgenomen. Als je tennisles hebt, wordt het geleerde ’s nachts tijdens de REM slaap in je systeem verwerkt. Een Tour de France renner zei ooit: ‘De Tour winnen doe je in bed.’ Niet goed slapen heeft ook maatschappelijke gevolgen. Volgens Arthur Kurvers gebeuren er dagelijks verkeersongevallen als gevolg van in slaap dommelende bestuurders. En het heeft geen zin melatonine van het Kruidvat te slikken. Dat werkt maar een paar dagen.

Dromen
Waarom dromen we eigenlijk? Niemand weet het precies. Dromen doen we tijdens de REM slaap. Hersenfilmpjes gemaakt tijdens de REM slaap vertonen dezelfde activiteit als een filmpje van wakkere hersenen. Er gebeurt dus heel wat tijdens de REM slaap. Tijdens dromen verwerk je waarschijnlijk je ervaringen van overdag en bereid je je voor op nieuwe situaties. Als je je dromen niet kunt herinneren, betekent dat niet dat je niet droomt. Je kunt ze alleen niet meer herinneren.

Weg met die smartphone!
Slecht slapen kan verschillende oorzaken hebben. Er kan sprake zijn van een fysieke slaapstoornis zoals slaapapneu, waarbij de slaper even stopt met ademhalen en daarvan - vaak ongemerkt - meerdere keren per nacht wakker wordt. Zware vermoeidheid overdag is het gevolg. Maar vaker is er sprake van verkeerde gewoontes. Arthur Kurvers: ‘We slapen te weinig in Nederland. Kinderen en pubers hebben 9 tot 10 uur slaap nodig, een werkende volwassene 7 tot 8 uur. Dat halen we lang niet. Vooral jongeren hebben slechte slaapgewoontes. Ze nemen een smartphone, tablet of laptop mee naar bed waardoor hun biologische klok van slag raakt.’

De biologische klok, een miljarden jaren oud regelsysteempje
‘Die biologische klok heeft ieder mens en ieder dier. Zelfs planten hebben een biologische klok,’ zegt onderzoeker Hester van Diepen van het Leids Universitair Medisch Centrum. ‘De biologische klok is miljarden jaren oud, bestaat uit zo’n 20.000 hersencellen die zich achter je oogzenuw bevinden en is bij ieder dier of mens even groot. De biologische klok regelt je slaap en waakritme maar heeft ook invloed op de stofwisseling, met name op de vetstofwisseling in de lever. Bij verstoring loop je een hoger risico op hart en vaatziekten en diabetes.

’s Avonds laat tv kijken, de smartphone of tablet mee naar bed, het blauwe licht valt van de schermen direct op je oogzenuw en ontregelt de boel flink. Tegenwoordig zijn er apps om je scherm wat minder blauw te maken, maar als je lekker wilt slapen, doe je er beter aan je smartphone uit te zetten. Ook ploegendiensten ontregelen de biologische klok. Volgens Hester van Diepen duurt het zelfs zeven dagen voordat je klok zich aangepast heeft.

Waken en slapen worden beïnvloed door ‘neurotransmitters’ - een soort signaalstoffen in de hersenen, er zijn bepaalde voedingsstoffen die op hun beurt de neurotransmitters beïnvloeden. De cafeïne in koffie bijvoorbeeld of bepaalde medicijnen zoals slaapmiddelen. Ook licht kan invloed hebben en dat is precies wat onderzoeker Hester van Diepen onderzoekt. Ze bestudeert het effect van verschillende kleuren licht op de biologische klok. Blauw licht heeft een activerend effect, rood licht is rustgevend. De wake up lights zijn een goed voorbeeld van het effect van licht. Zonder wekker wakker! De biologische klok is dus te beïnvloeden maar werkt altijd, zelfs als je weken in het donker door zou brengen. Tip tegen een jetlag: ga met een kop koffie in de zon zitten. Zowel het licht van de zon als de cafeïne maken dat je biologische klok zich sneller aanpast.

Omvallen van het lachen
Narcolepsie is een mysterieuze ziekte die de verbeelding aanspreekt, en vaak ook de lachspieren. Dat het helemaal niet zo grappig is, legt Hal Droogleever Fortuyn uit, psychiater en gepromoveerd op een onderzoek naar narcolepsie bij de Radboud Universiteit. Mensen die aan narcolepsie lijden, vallen zomaar in slaap. Tijdens het werk, wachtend op de bus, midden in een gesprek - ineens zijn ze weg. De oorzaak van deze vreemde ziekte is pas in 2000 in Californië ontdekt: het ontbreken van bepaalde hersenstoffen (hypocretine/orexine). Waarschijnlijk als gevolg van een auto-immuun ziekte, maar er wordt ook gedacht aan de griepprik als mogelijke oorzaak. Het is een vrij zeldzame aandoening, in Nederland lijden er ongeveer 7000 mensen aan narcolepsie. Omdat de ziekte zeldzaam is, duurt het erg lang voordat de juiste diagnose gesteld is en wordt het verward met een psychische aandoening. Het komt regelmatig voor dat mensen jarenlang in therapie zijn, iets dat uiteraard geen enkel effect op de klachten heeft. ‘Ook al ziet het er soms lachwekkend uit, de ziekte is verre van grappig,’ zegt Hal Droogleever Fortuyn, ‘de psychosociale gevolgen zijn groot. Narcolepsie patiënten worden vaak als lui en ongeïnteresseerd beschouwd.’ Bijna driekwart van de mensen met narcolepsie hebben ook last van ‘kataplexie’, een plotselinge ontspanning van de spieren. Als zo iemand erg moet lachen of een andere sterke emotie doormaakt, ontspannen de spieren en valt hij letterlijk om. Hij of zij is dan niet bewusteloos, maar de spierspanning is weg.

Er ligt een slang in mijn bed
Een ander fenomeen zijn de hypnagoge hallucinaties, iets waar ongeveer een kwart van de narcoleptici mee te maken krijgt. Het zijn kortdurende, extreem levendige droombeelden die niet van de werkelijkheid te onderscheiden zijn. De hallucinaties kunnen tijdens het inslapen maar ook overdag voorkomen. ‘De patiënt ziet bijvoorbeeld dat er iemand door het slaapkamerraam klimt, of ziet een wurgslang in bed liggen,’ vertelt Hal Droogleever Fortuyn. Voor hem was dit fenomeen de reden onderzoek naar narcolepsie te doen. ‘Ik heb als psychiater op die manier toegang tot het collectief onderbewuste, een gebied waar je normaalgesproken moeilijk bij kunt komen. Veel mensen hebben contact met de dodenwereld, krijgen paranormale ervaringen. Of denken dat ze kunnen vliegen omdat ze hallucinaties hebben waarin ze vliegen. In het geheugen worden droom en slaap, hallucinatie en werkelijkheid, door elkaar gehaald. Mensen kunnen er echt van overtuigd zijn dat ze kunnen vliegen.’

Er zijn amfetamine-achtige middelen waarmee de symptomen onderdrukt kunnen worden maar genezing is niet mogelijk. Ook de drug GHB kan helpen. ‘Maar,’ zo zegt de psychiater. ‘Mensen vinden het vaak ook jammer als ze geen hallucinaties meer hebben. Die kunnen ook een verrijking van je leven zijn.’